Duurzaamheid tijdens herstructurering in grote lijnen

Duurzaam op Heijplaat in grote lijnen

Om iets zinnigs te kunnen zeggen over de duurzame ontwikkeling van het tuindorp Heijplaat en directe omgeving, moeten we de duurzame ontwikkeling van de stad Rotterdam als geheel onder de loep nemen, dus stad en havens. Een en ander zijn namelijk onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het gebied Groot Heijplaat is enkele jaren terug aangewezen als één van de speerpunten in de duurzame ontwikkeling van de stad. Energieneutraal, buitendijks bouwen, Concept House Village, bewonersparticipatie en circulaire economie waren al veel gehoorde termen in de periode van de herstructurering van het dorp. De duurzame ontwikkeling op Heijplaat kan daarom als voorbeeld gezien worden van de insteek van Rotterdam, het Havenbedrijf en de andere stakeholders als het gaat over duurzaam of maatschappelijk  verantwoord ontwikkelen. Dit werd nog eens bevestigd toen er voor Rotterdam geld beschikbaar kwam uit de pot Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden, kortweg IKS. Dit geld en het daaraan verbonden project kwam zonder veel discussie beschikbaar voor Heijplaat en de duurzame herstructurering.

Hoe het voor Heijplaat begon

Aan het eind van de vorige eeuw na sluiting van de RDM werf, verloor Heijplaat de functie van huisvesting voor personeel van de werf. Na de sluiting werd Heijplaat gewoon een dorp tussen de havens. Aanvankelijk wilde het Havenbedrijf en de Gemeente het dorp slopen, maar de bewoners protesteerden heftig omdat zij van hun kleine dorpje hielden. De bewoners wonnen en het dorp bleef behouden.
Het leefklimaat op het dorp werd er echter niet beter op totdat na ongeveer een decennium gesprekken op gang begonnen te komen over een herstructurering van het dorp en omgeving. Groot Heijplaat kreeg een nieuwe bestemming. Opgestroopte mouwen,scheepsbouw en reparatie ging plaats maken voor moderne maakindustrie en een nieuwe manier van denken en doen. Er werden pioniers en “havelingen” gezocht die wilden wonen en werken op het dorp tussen de havens.

De herstructurering ging in 2005 daadwerkelijk van start. Woningcorporatie Woonbron was de initiatiefnemer. In eerste instantie zou in de herstructurering van het gebied het RDM terrein verdwijnen en plaats maken voor woningbouw in en rond de Stadshavens. Rond Heijplaat zijn dat de Waalhaven, de Eemhaven, de Heijsehaven, de Dokhaven en de Werkhaven. Gebied Groot Heijplaat vormt samen met het Vierhavensgebied aan de andere oever van de Nieuwe Maas, (Lekhaven, IJselhaven Keilehaven, Merwehaven) een gebied dat vele malen groter is dan het huidige stadshart. Dat hele gebied wachtte op nieuwe bestemming als met de komst van Maasvlakte twee alle containerschuiverij daarheen zou gaan. Althans, dat was toen de gedachtegang. Het gebied zou vrij komen voor de nieuwe ontwikkelingen.

De dames en heren stadsontwikkelaars hadden op die plek een nieuw stadshart voor ogen. Een stadshart, passend bij de innovaties in de stad Rotterdam, een stad die niet terugdeinst voor echt grote een baanbrekende projecten: wonen, werken en recreëren in en om de oude stadshavens. De ambities waren groot. Hierbij vergeleken was de Kop van Zuid een klein projectje, hier was de Sky the limit! Heijplaat ligt middenin dat gebied.
De praktijk liep echter anders. De grote Waal- en Eemhaven bleven hun functie behouden en er moest in 2007 een oplossing gevonden worden voor het RDM terrein, want afbreken en saneren bleek geen optie. Dat werd in eerste instantie de RDM Campus een broedplaats voor vernieuwend onderwijs, innovatie en de nieuwe maakindustrie. RDM Campus, Research, Design and Manufacturing. Hiermee deed het begrip duurzaamheid zijn intrede in de herontwikkeling van het gebied Groot Heijplaat. Hergebruik van de opstallen en vernieuwende en innovatieve ontwikkelingen voerden de boventoon.

Veranderende plannen en onvoldoende focus

De focus in de herontwikkeling van het gebied verschoof van dorp naar RDM, van wonen naar werken. De regie die eerst in handen was van initiatiefnemer Woonbron ging over naar het Havenbedrijf Rotterdam. Hierdoor raakten de plannen en de ontwikkelingen op het dorp praktisch gezien in het slop. Het Havenbedrijf Rotterdam is een doorpakker, heeft macht en middelen, maar is voor het dorp niet meer dan een grote welwillende buurman die vooral geïnteresseerd is in z’n eigen zaken. Het dorp kwam pas in 2010 weer een beetje in the picture toen vanuit de Hoge School Rotterdam op de nieuwe RDM Campus het eerste I(nnovation)lab werd uitgevoerd. Het Ilab, (spreek uit: eileb) is een vorm van onderwijs, waarbij vanuit verschillende disciplines studenten met elkaar op één vraagstuk/opdracht worden losgelaten. klik hier voor een presentatiefilmpje van de eerste groep.

Na het eerste Ilab is er nog een tweede geweest. In tegenstelling tot de eerste, heeft het dorp daar weinig gemerkt. Daarna verdween het Ilab van Heijplaat/RDM hetgeen erg jammer is, want het had een mooie katalysator kunnen zijn voor het terugbrengen van de binding tussen RDM en het dorp. Het eerste Ilab is wel de voorloper geweest van een aantal projecten en onderzoeken.

In de praktijk kwam er in eerste instantie weinig echt duurzaams duurzaam van de grond. Wat er vanuit het dorp bedacht en ontwikkeld werd, is gebruikt in de tussenfase of stuitte op weerstand of onbegrip en dat ondanks alle aandacht en focus, overeenkomsten en afsprakenkaders waarin officieel werd vastgelegd dat de bewoners een belangrijke rol speelden in de duurzame ontwikkeling en dat goede initiatieven gefaciliteerd zouden worden bij de ontwikkeling en de uitvoering daarvan.
Het ontbrak echter bij veel professionals aan echte toewijding, begrip en empathisch vermogen, zodat een goede samenwerking met alle partijen nog te vaak ontbrak. Ook gebrek aan kennis van zaken en inzicht in de materie rond duurzaamheid bij het leeuwendeel van de verantwoordelijk managers, directeuren, bestuurders en ambtenaren en omgaan met bewonersparticipatie was nieuw. Het bleek een stap te ver en lastig implementeerbaar in de gebruikelijke manier van werken bij een aantal stakeholders.
Door het ontbreken van een vaste stuurgroep was er ook geen sprake van een vaste koers. De duurzame ontwikkeling die men voor ogen had, kwam mede daardoor ondanks alle aandacht en goede wil niet van de grond. De duurzame ontwikkeling werd vertaald en verteld in mooie vergaderstructuren, brochures en ambtelijke stukken die spreken van vage stippen aan de horizon waarin doelen zover mogelijk vooruit worden geschoven. Verder werden veel projecten gepresenteerd in die tijd die weinig vernieuwend waren, maar waaraan duurzaam als bijvoeglijk naamwoord werd vastgeplakt om het geloof vast te houden.

DE DIN BOOM

In 2013 presenteerde de lokale overheid een Din Boom, waarin de weg staat uitgestippeld, doelstellingen zijn geformuleerd en verantwoordelijk instanties zijn benoemd en zelfs data zijn genoemd. De Din boom was een mooi instrument en de Vereniging van Wijkbewoners hebben het als richtlijn gebruikt voor hun stuk om op die manier op één lijn te blijven met andere stakeholders.

Langzaam maar zeker veranderde echter de energie. Het gedeelte van de stakeholders dat de nieuwe weg wel zag zitten en het serieus oppakte, botste met de stakeholders die op de oude weg bleef en langzaam maar zeker werd de kloof groter. Daar waar stakeholders niet mee groeiden in een veranderende wereld, en vasthielden aan hun eigen bedrijfscultuur, ontstond een onvermogen om mee om te buigen, dat veranderde in onwil en daarmee verdween ook de ambitie naar echt maatschappelijk verantwoord investeren en ontwikkelen. Daarmee verdween de kans op echte duurzaamheid en energieneutraliteit voor het dorp en eigenlijk het hele gebied in de Maas.

NIEUWBOUW

Na sloop van de na oorlogse wijk is na veel vijven en zessen uiteindelijk de nieuwbouw van start gegaan. De firma v. Ommen en de Groot bouwt 170 nul op de meter woningen. Het is echter niet het gevolg van zorgvuldig beleid en planning, maar puur een aanbesteding van een bouwproject dat voldoet aan de huidige maatstaven. Aansluiting bij de rest van het duurzame verhaal voor een duurzaam Heijplaat is er nog niet. Voor iemand die geen idee heeft wat er zich allemaal heeft afgespeeld is het een mooie ontwikkeling, dat verborgen geheim. Op die manier kan goed verkocht worden dat Heijplaat mee gaat in de nieuwe tijd en de duurzame herstructurering van het dorp een geslaagd project is. De nieuwbouw redt het hele verhaal, de rest wordt liever vergeten, het enige dat we kunnen hopen is dat er lessen geleerd zijn zodat het elders beter gaat.

Commentaar van bewoners naar aanleiding van de gepresenteerde geleerde lessen IKS

Het kostte de bewoners die deelnamen an het centrale overleg Heijplaat Vitaal in eerste instantie moeite moeite om het verslag in te kunnen zien dat opgesteld was door de Hoge School Rotterdam naar aanleiding van onderzoek naar en veel interviews met betrokkenen bij het IKS project. Het zou allemaal te moeilijk zijn om te lezen, vakjargon en ingewikkelde procesbeschrijvingen zou het begrip van bewoners te boven gaan. Dit was uiteraard olie op het vuur voor de actief betrokken bewoners. Meerdere deelnemers vanuit de bewoners waren HBO opgeleid en voelden zich door deze opmerkingen erg tekort gedaan. Bij de presentatie van de kennisagenda of ook wel de geleerde lessen genaamd, nam de voorzitter van de Vereniging van Wijkbewoners Heijplaat ( VWH) de microfoon uit handen van de dagvoorzitter en las de volgende verklaring voor. Hij kreeg hiervoor een luid applaus van de aanwezigen:

IKS is als een mist. Ik kan u verzekeren dat er veel over dit project is gesproken en geschreven zodat je ook rustig kunt stellen dat er ook veel woorden over zijn vuilgemaakt.
Doelen: versneld verduurzamen en energie neutraal maken van Heijplaat/RDM vanuit de bewoners, maar vooral kijken wat daarvoor nodig is. Een onderzoek in een herstructureringsgebied waar ons dorp deel van uitmaakt. Project geld dat onlosmakelijk verbonden was aan de naam IKS. Al snel werd de IKS pot een middel voor het financieren van allerlei projecten, maar duidelijke hoofdrolspelers en spelregels waren er niet of ze waren vaag of werden gaandeweg verzonnen of bijgesteld. Spannend was het zeker en in het begin was de opwinding groot, het enthousiasme onstuitbaar, maar de coördinatie was ver te zoeken en de frustratie bij de bewoners werd gaandeweg het proces groter en groter.

Nu ligt er een kennis agenda en met de presentatie ervan werd nogmaals duidelijk dat het nog steeds niet voor iedereen duidelijk is wat nu de rol is van iedereen. Alleen al het feit dat de bewoners als allerlaatste en dan ook nog na meerdere malen aandringen het onderliggende onderzoeksrapport konden inzien en het onder de uitnodiging voor vanmiddag ontbreken van de de naam van de bewoners die geparticipeerd hebben in dit proces en hun volle medewerking hebben verleend aan dit onderzoek, zou erop kunnen duiden dat de bewoners gewoon proefkonijn waren in plaats van participant, aapjes in de dierentuin zoals één van onze bewoners een tijdje geleden zo treffend wist te verwoorden nadat ze de zoveelste rondleiding over het dorp langs haar huis had zien gaan.

Daarom is vorig jaar mede om de positie van de VWH te verstevigen de vereniging serieus gaan overwegen om het secretariaat, het communicatie/coördinatiecentrum van de duurzame ontwikkeling in het gebied bij de bewoners neer te leggen. Niet alleen voor de communicatie binnen het dorp, maar zeker ook voor de communicatie binnen de groep van medeondertekenaars van SOK2. De bewoners willen duurzaamheid verankeren bij de qua personele bezetting meest stabiel gebleken partij binnen de herstructurering van Heijplaat, de partij met de meeste dossierkennis.

De resultaten die nu voor ons liggen waren al lang al tot de bewoners doorgedrongen en de bewoners zagen misschien wel kans om met enig creatief denken en werken de koers bij te stellen. Dat ging echter alleen als alles en iedereen mee wilde werken en bereid was te luisteren en met elkaar beleid te maken. Het IKS had een grote kans moeten zijn voor het dorp, maar dreigde op een gegeven moment echt een splijtzwam te worden in het dorp. Voor de bewoners is het wel bijzonder leerzaam geweest.

Niet alleen werd duidelijk wat hun positie was als participant binnen het belangen spel van een herstructurering maar ze gingen als geen ander op zoek naar een manier waarop het wel kan werken. Want wat voor de bewoners wel duidelijk is geworden, is dat serieus integraal duurzaam ontwikkelen de enige rode draad kan zijn om de hele duurzaamheid binnen de herstructurering een kans van slagen te geven en om deze miskleun te boven te komen.

De bewoners zijn mede door het IKS traject op een spoor gezet waar duurzaam geen bijvoeglijk naamwoord meer is, maar ze zijn een heel eind om het met elkaar te ontwikkelen tot een manier van denken. Er is binnen de VWH het afgelopen jaar een grote inhaalslag geleverd om de bewoners participatie meer vorm te geven en het ziet er naar uit dat het gaat lukken ondanks dat er nog steeds grote verschillen zijn in denken tussen de in het rapport zo mooi getypeerde systeem wereld en leefwereld. Wij, uit de leefwereld, willen en kunnen die participatie verder uit bouwen en goed positioneren maar vooralsnog wordt er in onze ogen nog steeds te weinig rekening gehouden met de mening en de positie van de bewoners-participanten. Ook in dit rapport komt dat duidelijk naar voren. De vraagstukken rondom de duurzame ontwikkeling van Heijplaat zijn voor professionals al lastig genoeg, maar zonder empathie voor elkaar lopen we de nodige inbreng van vele creatieve en ter zake kundige bewoners van  Heijplaat gewoon mis. Dan blijven die bewoners met hun snufferd tegen een muur aanlopen waardoor een beweging van onderop op voorhand onnodig wordt gefrustreerd en wenselijke voortgang domweg geblokkeerd.
Deze kennis agenda is daarom voor de bewoners een mooie boodschap, laten wij hopen dat er niet naar geluisterd, maar ook naar gehandeld wordt.

Helaas, in de loop van het proces heb ik me meer en meer gerealiseerd dat een begrip als luisteren tweeledig is uit te leggen.
De eerste is duidelijk: hé, moet je luisteren….waarbij de spreker vindt dat zijn toehoorder het vooral moet doen met wat er gezegd wordt, één richting verkeer.
De tweede is een meer positieve betekenis van het woord, de oren gebruiken als zintuig om tot je te nemen wat een ander te vertellen heeft zonder hem/haar direct op punten en komma’s aan te vallen of vast te pinnen of te veroordelen op gebezigde uitspraken. Wellicht lijdt een geventileerde mening, ook al is die ongezouten of knullig geformuleerd, tot voortschrijdend inzicht als je er iets dieper op in gaat.
Eén van de kenmerken van het traject ontwikkeling naar duurzaam is een constante zorgvuldige evaluatie rond ontwikkelingen van belangrijke issues. Je moet met  elkaar zoeken naar kantel momenten en die gebruiken, grijpen of mogelijk maken. Alleen op die manier boeken we voortgang en maken de uiteindelijke transitie mogelijk. Dat zal niet zonder slag of stoot gaan, dat weten we zo langzamerhand allemaal, daar is inzet voor nodig en binding met het gebied en de bewoners.

Ik hoop niet dat niemand zich persoonlijk aangesproken voelt door dit rapport, want dan zou het allemaal voor niets zijn geweest, maar ik ben bang dat door de bezig zijnde en komende personeelswisselingen (ook niet goed voor duurzame processen volgens het rapport) in de systeem wereld, de leefwereld straks voor de zoveelste keer moet beginnen om mensen in te praten en in te wijden in de wereld van Heijplaat in duurzame herstructurering.

Wij hebben zo langzamerhand een redelijk all round plan voor ogen, het zit in de koker en er wordt hard gewerkt aan een aanvullend onderzoek hoe de resterende iks gelden het beste ingezet kunnen worden om het IKS traject vruchtbaar te kunnen afronden en dan zijn wij als VWH klaar voor het vervolg.  Er zijn veel redenen te noemen die hebben tegengehouden dat we onze plannen nu al helemaal klaar hebben om te presenteren, te ventileren en uit te bouwen, maar grote stukken hebben al hun vorm. Laten we maar zeggen dat we het afgelopen jaar als bewoners van alle professionals bij elkaar redelijk wat bezigheidstherapie erbij hebben gekregen zodat we niet toekwamen aan wat we eigenlijk willen en moeten. Met de plannen op een rij zetten is het een kwestie van plakken en knippen, alles goed op een rij zetten. Een leuk eerste resultaat is al dat bij herhaaldelijke navraag bleek dat er nog meer in de iks pot blijkt te zitten dan dat er altijd werd aangenomen, da’s al de eerste meevaller.

Wij hopen dat iedereen zijn les trekt uit dit rapport en erop acteert om in de verdere ontwikkeling aan de bewoners de ruimte te geven die ze verdienen, zodat zij hun creatieve vermogens in kunnen zetten om te bouwen in plaats van constant te moeten zeuren en soebatten over hun positie en rechten als volwaardig partner in de duurzame herstructurering van Heijplaat.

Kennisagenda IKS, de geleerde lessen.

De geleerde lessen is een kennisagenda die is voortgekomen uit een onderzoek door de Hoge School Rotterdam naar de resultaten van het IKS project. Het project draaide in de jaren 2010-2011.  De opgave was om te onderzoeken wat nodig is om te komen tot een energieneutraal gebied Groot Heijplaat. Alles moest met en vanuit de bewoners gebeuren.

Kennis agenda IKS, de geleerde lessen

Het streven om van Heijplaat een klimaatneutrale wijk te maken betekent automatisch dat er grootscheepse veranderingen moeten plaatsvinden, zogeheten transities, in de aanpak en uitvoering op Heijplaat. Voortgaan volgens dezelfde wijze als de afgelopen tientallen jaren zal niet tot een dergelijk gewenst resultaat leiden. Op drie onderwerpen zijn deze transities essentieel, ervan uitgaande dat Heijplaat klimaatneutraal moet worden vanuit de bewoners:

Sociale transitie, gericht op de motivatie, capaciteiten en gelegenheid om daadwerkelijk als bewoner of belanghebbende partij, de rol te spelen die voor dit proces van belang is. Mentaal eigenaarschap – van wie is het vraagstuk echt – is hierbij van belang, evenals het vermogen om zelforganiserend te kunnen werken en niet afhankelijk te zijn van anderen. Het vertrekpunt is het bestaande: de waarden van Heijplaat en de waardigheid van haar bewoners.

Beleidstransitie, de werkwijze die door de overheid en aanverwante partijen wordt gehanteerd moet zich aanpassen aan de logica van de Kennisagenda IKS Heijplaat: geleerde lessen wijk en haar bewoners. De uitdaging is om los te durven laten en weg te gaan van de huidige aanpak en wijze van organiseren. Om dit te kunnen onderzoeken wordt een onderscheid gemaakt tussen een systeemwereld (het systeem) en een leefwereld (hoe mensen het zelf vorm (willen) geven).

Energietransitie, of hoe van Heijplaat een klimaatneutrale wijk te maken. Voor het bereiken van een energietransitie is zowel aandacht voor techniek, financiering als bewonersgedrag betreffende milieu essentieel.
Om transities te kunnen begrijpen is gebruik gemaakt van theorieën over transitie en transitiemanagement. Tevens is gekeken naar recente inzichten aangaande zelforganisatie (emergentie) en netwerksamenleving & sociale media. Begrippen die passen bij ontwikkelingen die uitgaan van initiatieven van bewoners zelf in wijken en steden.

Het onderzoek
Het Kenniscentrum Sustainable Solutions, heeft in opdracht van de gemeente Rotterdam onderzoek gedaan naar de leereffecten van het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden op Heijplaat Rotterdam. Dit heeft de Kennisagenda IKS Heijplaat opgeleverd. Centraal in het IKS Heijplaat programma stond het realiseren van een energieneutraal  Heijplaat van onderop, voortkomend uit de bewoners. Het kenniscentrum heeft onderzocht of het doorlopen proces heeft bijgedragen aan het realiseren van dit doel. Hiervoor is op basis van interviews, notulen van vergaderingen en aanvullende (beleids)stukken een analyse van het doorlopen proces gemaakt. Daarnaast is ook dieper ingegaan op een drietal projecten die voor energieneutraal Heijplaat van belang zijn en een verband met IKS Heijplaat hebben: het Groenkleed, Koplopersproject Eneco en Concept House Village. Om deze Kennisagenda, gebaseerd op de evaluatie van het doorlopen proces, uit te voeren is een analysemodel ontwikkeld: het TECO-model. In het TECO-model staan vier begrippen centraal:
Transparantie & communicatie staat voor de mate waarin voor alle partijen duidelijk is wat, wanneer wordt besproken en door wie benoemd, aangedragen of besloten.
Eigenaarschap gaat over de mate waarin betrokkenen zich verbonden voelen met het te bereiken doel.
Communities betreft het benutten van de netwerken waar bewoners en instellingen onderdeel van uitmaken.
Organisatiestructuur tracht de verschillen tussen systeemwereld (de gevestigde orde) en de leefwereld (dagelijkse praktijk bewoners) te identificeren.
Deze begrippen zijn weer afgeleid van een aantal fundamentele ontwikkelingen in de samenleving (zelforganisatie, netwerksamenleving, medialisering c.q. gebruik van nieuwe media) die veroorzaken dat op een andere wijze dan de voorheen bekende weg gebiedsontwikkeling zal moeten worden gerealiseerd. Het model is zo ontwikkeld dat het als een generiek analysemodel kan worden gebruikt, ook voor andere processen elders waar gestreefd wordt naar het op een vernieuwende wijze tot gebiedstransities komen.

De centrale vraag was of IKS-Heijplaat tot een proces heeft geleid dat zijn wortels heeft bij de bewoners. De conclusie van het onderzoek is dat IKS-Heijplaat een moeizaam proces heeft doorlopen waarbij de hoge ambities op het gebied van duurzaamheid niet zijn gehaald. Maar juist door het moeizame proces, waardoor veel kritiek op de aanpak van het project loskwam, is er wel meer eenheid en aandacht ontstaan onder ( een toenemend aantal) bewoners om tot een duurzamer Heijplaat te willen komen. Ook de professionele partijen, zoals de gemeente, de woningcorporatie en het energiebedrijf, zijn daardoor overgegaan op een andere aanpak. Een aanpak die minder wordt bepaald door de logica van de systeemwereld, maar meer door die van de leefwereld. Ook de wijze waarop bewoners worden geïnformeerd en betrokken zijn, is op positieve wijze aangepast. Hierdoor is nu de noodzakelijke ruimte en mogelijkheid ontstaan om vanuit de wijk naar een energieneutraal, meer duurzaam Heijplaat te groeien. Een proces dat ook veel realistischer is in tijd gemeten dan de twee jaar die men oorspronkelijk in gedachten had. IKS Heijplaat heeft dus na een moeizame start zeker geresulteerd in een verandering van de aanpak die meer recht doet aan het werken vanuit bewoners.
Meer abstract kan dit worden benoemd als het begin van een Transitieproces.

TRANSPARANTIE EN COMMUNICATIE
Hanteer een realistisch beeld van wat kan worden verwacht van een project. Een belangrijk aspect daarbij is dat door alle partijen gewerkt wordt aan een goed onderling vertrouwen om het eindbeeld gezamenlijk te kunnen blijven aanscherpen.
Verwacht niet dat iedereen zal meegaan met het benoemde streven en accepteer dat er strijdige belangen zijn. Confrontatie is een wezenlijk onderdeel van het te doorlopen proces. Gelijktijdig mag dit niet uitmonden in het doordrukken vanuit een (gevestigde) positie. Een eenmaal ingeslagen wijze van communicatie en /of bemensing (= vertegenwoordiging) heeft baat bij continuïteit. Te snelle of abrupte wijziging veroorzaakt onduidelijkheid of wordt niet begrepen waardoor mensen (bewoners) afhaken. De taal van de systeemwereld sluit vaak onvoldoende aan bij die van de leefwereld van bewoners. Hoewel misschien wel dezelfde doelstellingen worden nagestreefd, vindt men elkaar niet omdat men elkaar niet begrijpt door het gebruiken van andere begrippen of omschrijvingen.
Wees scherp over de eenduidigheid van het doel dat wordt nagestreefd. Als er steeds weer nieuwe, op elkaar gelijkende, maar niet geheel hetzelfde betekende, woorden worden gebruikt, dan wordt het lastig om het gezamenlijke doel te blijven benoemen. Met name professionals gebruiken (te) gemakkelijk begrippen die voor hen wel min in elkaars verlengde liggen maar voor een buitenstaander (bewoner) onduidelijkheden veroorzaken. Evalueer permanent het ingeslagen proces. Zeker wanneer het om een fundamenteel andere aanpak gaat, is het van groot belang dat problemen, wrijvingen of onduidelijkheden en de daaraan ten grondslag liggende oorzaken zo snel mogelijk benoemd en besproken kunnen worden.

EIGENAARSCHAP:
Eigenaarschap ontstaat alleen als er de urgentie is om iets te bereiken of te realiseren. Ontbreekt urgentie voor bijvoorbeeld bewoners, dan is het zeer moeizaam om ze in een (veranderings) proces mee te krijgen. Het probleem dat aangepakt wordt, zal dan ook als vraagstuk door iedereen ervaren moeten worden.
Een proces dat tot aanzienlijk, zelfs fundamentele veranderingen moet leiden, moet ook als zodanig aangepakt worden. Een strategische aanpak inclusief personele en financiële ondersteuning is daarbij een voorwaarde. Het strategische belang kan beter worden gerealiseerd als het door veel betrokkenen wordt onder- en herkend.
Het heeft niet veel effect om een zienswijze en aanpak te hanteren als deze niet aansluit bij de drijfveren en wensen die bij andere belanghebbenden spelen. Aansluiting ontstaat door zowel te werken aan een gedragen beeld waar naar toegewerkt wordt als aan een gezamenlijke beleving van waaruit wordt gestart
Een permanente discussie over de ingeslagen weg, de noodzaak waar na toe wordt gewerkt als de wenselijkheid ervan, zijn onderwerpen die ter discussie gesteld moeten kunnen worden en ook moeten worden.
Als er besluiten of wijzigingen plaatsvinden, neem die dan met elkaar. Voorkom minimaal dat er,het gevoel van uitsluiting (‘crowding out’) wordt ervaren door deelnemende partijen. Het proces kan anders bijna weer opnieuw opgestart worden.

COMMUNITIES:
Het benutten van netwerken, formeel en informeel, waar bewoners in acteren wordt nauwelijks ten volle benut ten faveure van de doelen die worden gesteld. Ten onrechte blijven instrumenten als het maken van netwerkkaarten en zogenoemde participatiepaspoorten on(der) benut. Geen enkel netwerk communiceert hetzelfde. Door deze eigenschap onvoldoende te onderkennen worden kansen gemist om tot een gezamenlijk gedragen benaderingstijl te kunnen komen. Het onderkennen van verschillende netwerkstijlen zal de kans op succes vergroten. Niet elke bewoner zal zich geroepen voelen om bij te dragen aan het realiseren van het gestelde doel (zoals een duurzaam Heijplaat).
Om niettemin toch zoveel mogelijk bewoners erbij te betrekken is het benutten van zogeheten koplopers binnen lokale netwerken en een altijd aanwezige groepsdynamiek (meedoen met.., behoren bij..) aan te bevelen. Ondanks dat er meer en meer via digitale informatiekanalen informatie wordt uitgewisseld en netwerken worden benut, blijkt de beschikbaarheid van fysieke ontmoetingsplekken en –momenten toegevoegde waarde te hebben voor het proces dat nagestreefd wordt.
Mensen laten zich niet beïnvloeden door directe naasten of belanghebbenden, maar ook door mensen die van elders komen met informatie, ervaring of vergelijkbaar pleidooi. Het inzetten van deze mogelijkheid kan vaker worden benut om een proces verder te brengen.

ORGANISATIESTRUCTUUR:
Onvoldoende wordt bij processen waar bewoners en professionals met elkaar moeten werken onderkend dat ze uit verschillende werelden komen: respectievelijk de systeem- en leefwereld. Gelijkertijd speelt dat de systeemwereld doorgaans machtiger en krachtiger is om processen inhoud en vorm te geven. Door dit te onderkennen kan mogelijk het bijna automatisme dat de systeemwereld dominant is worden doorbroken Trajecten die door de systeemwereld worden geïnitieerd, ook al gaan ze eigenlijk over de leefwereld, worden door dezelfde systeemwereld beoordeeld. De vraag is of dit terecht is. Zou het niet veel meer recht doen aan een traject wanneer de aanpak, de effectiviteit en de resultaten worden beoordeeld door de partijen die het betreft.
Als de inzet is om een onorthodox proces te realiseren is het niet vanzelfsprekend om dit te realiseren door het aan te pakken op de wijze waarop meestal een project wordt vormgegeven. Durf in dergelijke gevallen ook andersoortige werkwijzen te benutten, waarbij bijvoorbeeld niet één projectleider wordt aangesteld vanuit de systeemwereld, maar iemand uit de leefwereld wordt gevraagd het project vorm en inhoud te geven. Of door te gaan werken met verschillende bewonersteams die een eigen vraag of opgave voorgelegd hebben gekregen om er inhoud aan te geven.

Intervieuw met een actieve bewoner over IKS

interview april 2014 met Nico Prins, voorzitter van de Vereniging van Wijkbewoners Heijplaat over bewoners initiatieven ondersteund met IKS-gelden

Van onderop

Kijken hoe je met bewoners versneld klimaat neutraliteit kan bereiken, bewoners mobiliseren en faciliteren om zich duurzaam te gaan gedragen. Dat is de kern van het Innovatieprogramma Klimaat neutrale Steden (IKS) van Agentschap NL.
Rotterdam kreeg een bijdrage voor de proces- en begeleidingskosten bij de uitvoering van een proef project op weg naar klimaat neutraliteit. In Rotterdam ging het geld bijna logischerwijze naar Heijplaat, waar met de herstructurering en de Campus al fors wordt ingezet op duurzaamheid.

Bewustzijn      (AANPAK)

Nico Prins is verhalenverteller van professie en als geboren en getogen Rotterdammer wilde hij iets met zijn stad:
“Heijplaat werd een plek met veel nieuwe ontwikkelingen. Daar wilde ik bij zijn.” Hij was een van de eerste ‘anti leegstand’ bewoners in het te slopen na oorlogse dorp.
“Ik kreeg van Woonbron de sleutels van een pand in de Ampenanstraat, betaalde geen huur, alleen energiekosten. Als tegenprestatie moest ik iets doen voor de wijk. Dat was voor mij een mooie uitdaging.”
Samen met ander actieve bewoners probeert hij de bewoners van Heijplaat bewust te maken van een duurzame leefstijl.
“Van bovenaf opgelegd lukt dat niet, de mensen zappen weg bij te veel moeilijke verhalen, dan is hun interesse minimaal. Als mensen zich bewust worden van hun energieverbruik gaan ze vanzelf vragen om maatregelen. Maar regel de verduurzaming van woningen op het dorp bv. vooral met lokale aannemers, niet met grote bedrijven van buitenaf. Werk op maat!”

Ook al ziet hij dat bewustzijn wel langzaam ontstaan, er is nog een lange weg te gaan. ‘De nuchtere Heijplater staat best open voor duurzame energie, maar zolang er op de Maasvlakte nog kolencentrales gebouwd worden zeggen ze heel terecht: “Geef mijn portie maar aan fikkie”.

Eigen

Geboren en getogen in Pernis spreekt Nico de taal van Heijplaters.
“Ik ben een mensen-mens. Pernis heeft net zoals Heijplaat maar één toegangsweg. Je bent er nooit op doorreis, als je naar Heijplaat komt heb je er iets te zoeken of je bent familie van een bewoner. Mensen zijn hier op elkaar aangewezen, ze voelen zich eigenaar van het gebied. Buitenstaanders brengen per definitie slecht nieuws. Dat is het sentiment. Daarom zijn Heijplaters ook vaak argwanend tegenover professionals die menen de wijsheid in pacht te hebben.”

Die karaktertrek kwam ook naar voren bij het IKS project. Het Kenniscentrum Sustainable Solutions dat in opdracht van de gemeente Rotterdam de leer effecten van IKS op Heijplaat onderzocht, kwam tot de conclusie dat het proces moeizaam is verlopen en de duurzaamheidsambities niet zijn gehaald. Nico Prins weet er als voorzitter van de bewonersvereniging alles van.
“Toen het IKS-geld los kwam werden de bewoners geconfronteerd met een projectmanager die het gebied niet kende en die weinig affiniteit had met duurzaamheid. Het schoot allemaal niet op en het waren vooral de professionals die van de IKS pot snoepten en er ontstond op den duur een impasse waarin niemand zijn vingers nog aan de materie wilde branden. Bewoners die actief waren investeerden enorm veel tijd, gingen met de door hen ingediende projecten aan de slag en namen daarmee financiële risico´s omdat het allemaal nogal stroef verliep en niemand beslissingen wilde nemen om de projecten te honoreren. De betreffende bewoners raakten bijna overspannen.”

Toch bracht het proces ook positieve punten.
“Er ontstond langzaam meer eenheid onder de bewoners en er kwam meer aandacht voor duurzaamheid.
Nico Prins: ‘We willen iets structureels in gang zetten, een veranderingsproces dat voortgang krijgt, geen incidentele feestjes meer voor dat geld. Mensen kunnen bv. bij ons het boek “In het oog van de orkaan” van Jan Rotmans lenen. Dat gaat over transities. Mensen raken geïnspireerd als ze het gelezen hebben en krijgen ideeën.”’

Toekomst         (RESULTAAT)

Rotmans zei ooit: “Als modern ambtenaar of bestuurder moet je de wijken in, de straat op, je oor te luisteren leggen en wat je hoort vertalen naar een strategie waarbij je de mensen zo goed mogelijk helpt.”
Daar ziet Nico Prins ook wel een voorzichtige beweging:
“De aanpak van professionele partijen zoals de gemeente, de woningcorporatie en energiebedrijf Eneco wordt misschien langzaam bijgesteld. Er wordt meer gedacht vanuit de leefwereld van de bewoners en minder vanuit hun systeemwereld. Het benutten van netwerken, formeel en informeel, waar bewoners in acteren zal de kans op succes vergroten. Het vraagt misschien wat durf om anders te werken. Ik denk dat een projectleider vanuit onze leefwereld beter vorm en inhoud kan geven aan het project.”

De toekomst van Heijplaat staat op het spel.
“Wij knokken voor ons dorp. Voor de professionals is het een baan van 9 tot 5, de bewoners staan op met Heijplaat en gaan ermee naar bed. Als de herstructurering, de nieuwbouw en de verduurzaming niet lukken dan is het einde verhaal voor Heijplaat. Dan lopen de voorzieningen leeg. Daarom zijn we dwars. Wij willen resultaat. Er wordt vanuit de stad relatief veel geld uitgegeven voor de nieuwbouw op Heijplaat terwijl het over niet al te gek veel huizen gaat. In totaal staan er rond de 800 huizen als het dorp weer op sterkte is. Dat al die moeite gedaan wordt zegt iets over het belang van de ontwikkelingen in het gebied. Het is waanzinnig interessant en de moeite waard om mee te mogen doen in dat proces, maar de strijd is nog lang niet gestreden.’

Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden, het IKS project

Waar ging het om bij het IKS project waarbij in 2010 € 850.000 euro werd uitgetrokken. Het kijken welke processen er nodig zijn en hoe je met bewoners in een stedelijk gebied versnelt klimaatneutraliteit kan bereiken en hoe je bewoners kan mobiliseren en faciliteren om zich duurzaam te gaan gedragen. Dat is de kern van het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden (IKS) van Agentschap NL.
Rotterdam kreeg samen met Amsterdam Stadsdeel Zuid en zes andere gemeenten een bijdrage voor de proces- en begeleidingskosten bij de uitvoering van proefprojecten op weg naar klimaatneutraliteit. In Rotterdam ging het geld bijna logischerwijze naar Heijplaat, waar met de herstructurering van het dorp en de RDM Campus al fors werd ingezet op duurzaamheid. Bovendien is Heijplaat voor Rotterdam een testcase voor buitendijks bouwen, een belangrijk item met het oog op klimaatverandering en zeespiegelstijging. Op Heijplaat kwam het IKS-geld ten goede aan een aantal projecten waar onder: Groenkleed, Koplopersproject van Eneco, de Huiskamer en Hutspot Hotspot.

Het project was spraakmakend en voor de Heijplaters bijzonder hoopgevend. Binnen de herstructurering van het dorp werd er vooral veel gepraat, maar weinig gedaan. Het nieuwe dorp zou volgens de oorspronkelijke planning in 2011 klaar zijn, er was in 2010 nog niet eens begonnen met sloop en ondertussen verloederde het dorp behoorlijk als gevolg van leegloop en het sluiten van een aantal voorzieningen.

Dit filmpje spreekt voor zich klik hier

Profiteert het dorp van de ontwikkeling op het RDM terrein?

Dat is een vraag die veel discussies losmaakt.
“Natuurlijk!” horen we roepen, “zonder RDM was er geen Heijplaat geweest!” en dat klopt. Heijplaat is gebouwd in opdracht van de RDM om een deel van de werknemers te huisvesten.

Maar dat is 100 jaar geleden. De tijden zijn veranderd. De scheepsbouwer en reparateur RDM ging over de kop. Het Havenbedrijf wilde de boel slopen om plaats te maken voor haven gerelateerde activiteiten. Het zijn de inwoners van het dorp geweest die deze plannen hebben weten te verhinderden. Daarom mag ook rustig gesteld worden, dat als de bewoners er niet geweest waren, dan hadden er hier nu containers gestaan en was er helemaal geen RDM Rotterdam geweest.

Na de sluiting van de RDM werf ging het bergafwaarts met Heijplaat. Toen kwam de herstructurering als redding en er gloorde een nieuwe toekomst voor het dorp. Het gebied ging op de schop. Deze herstructurering werd in 2004 daadwerkelijk in gang gezet. Het was de bedoeling om het hele gebied Groot Heijplaat te ontwikkelen met de bestemming wonen, werken en recreëren midden tussen de stadshavens. Het RDM terrein zou gesloopt worden om plaats te maken voor woningen.

Helaas ging die vlieger niet op. Het uitgangspunt was dat met de aanleg van Maasvlakte nr 2 alle containerschuiverij die kant op zou gaan. Dat bleek niet juist. Hierdoor veranderde het oorspronkelijke ambitieuze plan van stadhavens-eerste-versie. Heijplaat zou Heijplaat blijven en voor het RDM terrein moest ook maar een nieuwe bestemming gezocht worden. Waarschijnlijk had men zich ook behoorlijk verkeken op de saneringskosten van een terrein waar 100 jaar op de oude manier scheepsbouw is gepleegd.

Vanaf dat moment nam het Havenbedrijf Rotterdam het voortouw en binnen de geplande herstructurering gingen alle aandacht en middelen naar het RDM terrein. Sindsdien laaien er verwoede discussies op als iemand beweert dat het dorp meelift op de succesvolle ontwikkeling van het RDM terrein. Er zijn mensen die beweren dat het Havenbedrijf als exploitant van het RDM terrein zich gedraagt als het eerste de beste verwende nest dat zich maar al te graag op de borst klopt, alles door een rosse bril bekijkt en daardoor weinig oog heeft voor de hinder die zij veroorzaken voor de bewoners van het dorp. Het RDM terrein is immers een schoolvoorbeeld van duurzaam hergebruik van industrieel cultuur historisch erfgoed waar Heijplaat en de RDM om bekend staan, dus dat is goed. PUNT!

De bewoners van het dorp ervaren echter ook de nadelen van de toenemende overlast van de bedrijven rond het dorp en de constante druk die het Havenbedrijf uitoefent op het leefklimaat op het dorp. Zij beweren een goede buur te willen zijn maar zijn moeilijk of niet in beweging te krijgen als de overlast van geluid of parkeeroverlast door de inwoners van het dorp aangekaart wordt. Verenigingen die voorheen altijd welkom waren op het terrein van de RDM worden zonder problemen na 100 jaar buiten de poort gezet met als reden: geen ruimte meer. Het cultuur historisch erfgoed zit hem dus overduidelijk in stenen en de te verhuren strekkende, vierkante en kubieke meters.

De echte duurzame ontwikkeling van de Rotterdamse haven is eigenlijk ook meer mooie presenties op papier en de bewoners moeten niet zeuren want ze hebben volgens de heren van het Havenbedrijf minimaal overlast van de ontwikkelingen op het RDM Rotterdam terrein, ze profiteren er zelfs van. Ze krijgen immers een mooie verbindingsweg, de waterbus, er is het Dokkaffee, er wordt driftig gebouwd op het voormalige Platensorteerterrein waar een mooie loods verschijnt in plaats van het beloofde voorzieningencluster en er zijn weer activiteiten te zien en te horen in de Heijsehaven en ook rijdt de bus veel vaker. Het havenbedrijf heeft nog geprobeerd RDM Campus als eindbestemming bord op de bus te krijgen, maar dat is niet gelukt. De eindbestemming is nog steeds Heijplaat in de smalle Heijplaatweg, tot grote ergernis van de bewoners van dat smalle straatje. Toen bewoners geprobeerd hebben de bus oover het RDM terrein te laten rijden, verzette het Havenbedrijf zich hevig. De oude panden op het terrein zijn niet ondersteund door heipalen, dus dat zou problemen geven door de trillingen die de zware bussen zouden veroorzaken. Voor het gemak werd er vanuit gegaan dat de huisjes op het oude dorp wel ondersteund worden door heipalen, hetgeen de zoveelste misvatting is voor het dorp van het Havenbedrijf.

Zo zijn er enorme discussie geweest over de aanleg van de ontsluitingsroute voor het RDM west terrein. Het Havenbedrijf wilde per sé dat er in de overleggen en de notulen gesproken werd over een verbindingsweg, want dat benadrukte de verbinding tussen het dorp en het RDM terrein. Een van de problemen was natuurlijk de overlast die veroorzaakt zou gaan worden door de toenemende verkeersdrukte. Een stuk van die ontsluitingsweg loopt via de Arie den Toomweg, langs de garages die daar staan. In het wijkje “over het spoor” werd gevreesd voor geluidsoverlast door het verkeer. Besloten werd om een geluidswal te bouwen die zo lang was als de bebouwing langs de route. Toen werd het probleem dat men een heel eind om moesten lopen om bij de garages te komen. Het Havenbedrijf zegde toe dat er openingen in de geluidsmuur zouden komen zodat ze ook tegemoet kwamen aan die wensen van de bewoners die langs de route woonden. Maar het karwei was al aanbesteed en die doorgang zou later gemaakt worden. Als je nu gaat kijken blijkt dat later nog steeds niet geweest is, want er staat ter plekke een mooie geluidswering, dat is zonder meer een feit, maar een doorgang voor de bewoners is nog steeds niet te vinden.

Natuurlijk is men op het dorp blij met de ontwikkelingen op het RDM terrein, maar zij merken weinig van het “meeliften” en hebben in het Havenbedrijf als buur een grote jongen die genoeg geld en middelen heeft om z’n eigen gang te kunnen gaan en vriendelijk goedemorgen zegt voor de vorm.

Zodra ze de kans zagen zijn ze gestopt met regulier overleggen met de bewoners van het dorp over de verdere ontwikkelingen in het gebied, want die bewoners waren van tijd tot tijd knap lastig als het ging over de leefbaarheid op het dorp.

In de vorige eeuw was de combinatie RDM-Heijplaat een succesformule. Wordt die vastgehouden of laten we die gewoon varen omdat die formule niets toevoegt aan het succesvol hergebruiken van industrieel cultuur historisch erfgoed en maatschappelijk verantwoord ontwikkelen?

Fysieke veranderingen op het dorp

Om een idee te schetsen wat de herstructurering voor Heijplaat betekent, hebben we een paar leuke filmpjes voor onze bezoekers en geïnteresseerden gemaakt. deze hebben allemaal te maken met sloop en nieuwbouw. Er is gebruik gemaakt van luchtfoto’s tijdens verschillende momenten van de herstructurering van het dorp.

Heijplaat 2011

Overzicht van de veranderingen, alleen beeld duur 3.30 minuten, beelden zoals op foto hierboven van 2006 tot en met 2019 klik hier

Waarom nieuwbouw

Op de plek waar nu (2020) het nieuwe dorp verrijst, stond eerst het na oorlogse dorp. Daarvoor, tot in de begin jaren 50 was er niemandsland, polders aan de overkant van het riviertje de Koedood die langs de Courzandseweg liep. Er was een bruggetje over de Koedood, maar voor veel mensen hield daar de wereld op. Er waren maar weinigen die over het bruggetje gingen omdat er in de koedood veel arkjes lagen met daarop ander volk dan de gezagsgetrouwe Heijplater.

Koedood – Heijsehaven 1932

Op de arkjes en bootjes woonde volk dat dronk en onbetrouwbaar was in de ogen van de inwoners van het dorp. In die tijd was het echter nog gewoon dat je op een ark of een bootje woonde en daarmee van karwei naar karwei trok. Het waren dus mensen die niet het reguliere bestaan van de Heijplaters deelden, ze waren anders en anders betekende maar al te vaak “niet pluis.”

Het na oorlogse dorp moest worden gebouwd omdat de industrie en de Rotterdamse havens groeiden als kool, ook de scheepsbouw. Er waren mensen nodig en daarom breidde de RDM het dorp uit. De Courzandseweg was niet langer het “Gouden Randje”, de Koedood werd gedempt, daar kwam een groenstrook en daarnaast werd het na oorlogse dorp gebouwd met 270 typisch recht toe recht aan blokkendoos huizen van die tijd. Het moest gesloopt worden omdat de revolutionaire manier van bouwen van toen compleet was achterhaald. De huizen waren voor die tijd ruim en comfortabel, maar erg gehorig en slecht of niet geïsoleerd. Verder was door het dempen van de Koedood de grond gaan inklinken en verzakken. Omdat de huizen niet op heipalen gebouwd waren maar op een soort van bakken, begon het hele spul te verzakken en breken en was het ondoenlijk om te renoveren of op te knappen.

op deze foto uit 2005 is duidelijk te zien hoe groot de verzakkingen waren op sommige plekken. Bij de bouw zat de drempel van de voordeur ter hoogte van de stoep

In de plannen van de herstructurering zou er dus voor het na oorlogse dorp veel veranderen. Om hier een lang verhaal kort te maken, het na oorlogse dorp moest gesloopt worden om plaats te maken voor nieuwbouw. Er zijn veel plannen en ideeën de revue gepasseerd over hoe dat zou moeten, wat er gebouwd zou worden, door wie er gebouwd zou worden en voor wie, maar nieuwbouw is altijd het uitgangspunt geweest.

Zeekadet korps

Een maritieme Vereniging met als doelstelling “De jeugd een weg naar zee te wijzen”

Het Zeekadetkorps Nederland wil de belangstelling bij de jeugd voor Nederland als maritiem land vergroten en hen wijzen op de mogelijkheden die aanwezig zijn voor hun verdere ontwikkeling.

Zeekadetkorps Rotterdam
Penningmeester & communicatie Wouter Eijkelenboom’.
tel 06 4683 5250.
Postadres:  Postbus 55035,  3008 EA  Rotterdam.
Ligplaats clubschip Betelgeuze: Dokhaven, RDM Campus, Directiekade, Rotterdam Heijplaat.
website klik hier
email info@zkkrotterdam.nl.

Voor foto’s van de open dag 11-06-2016  klik hier

Huiskamer

Voor een virtuele wandeling door de huiskamer klik hier

Heysekade 1
3089 TE Rotterdam Heijplaat
tel: 010 – 3414416
fb pagina klik hier

error: Content is protected !!